स्मार्ट सिकाइ तथा अन्तरक्रियात्मक प्रविष्टि
यो सामग्री नेपालको सामाजिक अध्ययन पाठ्यक्रम अन्तर्गत कक्षा १० को 'दिगो विकास' पाठमा आधारित छ। यस सामग्रीलाई विद्यालयको डिजिटल डिस्प्ले र प्रोजेक्टरमा प्रस्तुत गर्न सजिलो हुने गरी फन्ट र रङ समायोजन गरिएको छ। विद्यार्थीहरूले दिगो विकास र अव्यवस्थित विकासको परिणामलाई प्रत्यक्ष सिमुलेटर मार्फत बुझ्न सक्छन्।
चमेलीको गाउँ: विकास र पर्यावरणीय सन्तुलन सिमुलेटर
अव्यवस्थित विकास (विनाश) र दिगो विकासको अन्तरलाई प्रत्यक्ष नियन्त्रण गरी सिकाउनुहोस्।
🎛️ विकास नियन्त्रण नियन्त्रक (Simulation Dash)
गाउँ सुरक्षित छ! सडक निर्माणमा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गरिएको छ। बाँस, अम्रिसो र सखुवाको बोटले माटो बलियो बनाएको छ।
🔄 दिगो विकासका ७ प्रमुख आयामहरू (7 Dimensions Wheel)
दिगो विकासका बहुआयमिक पक्षहरू बुझ्न तलका कुनै पनि आयाममा क्लिक गर्नुहोस् र त्यसको विस्तृत विवरण र प्रभाव पढ्नुहोस्:
वातावरण र विकासबिच सन्तुलन
विकास र वातावरणीय सन्तुलनबिच घनिष्ट सम्बन्ध स्थापित गर्दै उत्पादनका स्रोतसाधनको पुनः उपयोग, नवीकरण र पुनः आविष्कार गरी प्राकृतिक साधनको दिगो र सावधानीपूर्ण उपयोग गर्ने पक्ष यस आयाम अन्तर्गत पर्छ।
🗓️ दिगो विकासका ऐतिहासिक विश्वव्यापी प्रयासहरू
दिगो विकास अवधारणाको विकास र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको अगुवाइमा चालिएका ऐतिहासिक कदमहरू:
स्विडेनको स्टकहोम सम्मेलन
वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गरी वातावरण र दिगो विकासतर्फ विश्वको पहिलो सामूहिक चासो दर्ता गरियो।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरणीय सम्मेलन
प्राकृतिक स्रोतप्रति साझा दृष्टिकोण अघि सार्दै दिगो विकासका लागि पहिलोपल्ट विश्व समुदायको ध्यानाकर्षण गरियो।
विश्व संरक्षण रणनीति
वातावरण संरक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय युनियन (IUCN) र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरणीय कार्यक्रम (UNEP) द्वारा संयुक्त रणनीति जारी।
हाम्रो साझा भविष्य (Our Common Future)
विश्व वातावरण र विकास आयोग (ब्रुन्डलैन्ड आयोग) द्वारा जारी प्रतिवेदन जसले दिगो विकासको औपचारिक परिभाषा र विश्व कार्यसूची स्थापित गर्यो।
सहस्राब्दी विकास लक्ष्य (MDGs)
वातावरण सन्तुलन र संरक्षणलाई विकास गन्तव्यको एक अभिन्न आधारको रूपमा अंगीकार गरियो।
📊 विद्यार्थी स्व-मूल्याङ्कन तथा गृहकार्य केन्द्र
बहुवैकल्पिक, खाली ठाउँ भर्ने र समस्या समाधान प्रश्नहरू मार्फत सिकाइ परीक्षण गर्नुहोस्।
क) बहुवैकल्पिक प्रश्नावली (२० MCQs)
समय: १५ मिनेटख) खाली ठाउँ भर्नुहोस् (Fill in the blanks)
१. विकासका क्रममा साधनस्रोतको समुचित उपयोग गरी भावी पुस्ताले पनि स्रोतको प्रयोग गर्न पाउने अवस्था निर्माण गर्नु नै हो।
२. नेपालको संविधानको धारा मा स्वच्छ वातावरणको हकको प्रावधान उल्लेख छ।
३. सन् १९८७ मा विश्व वातावरण र विकास आयोगले ' ' प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो।
४. कम प्रदूषणयुक्त प्रविधिको उपयोग गरी विश्व तापक्रम कम गर्ने कुरा दिगो विकासको आयामले समेट्छ।
५. दिगो विकासको मानवीय आयामले विकासमा नागरिकको सहभागिता, भविष्य सुनिश्चितता र को संरक्षणमा जोड दिन्छ।
ग) विवेचनात्मक तथा समस्या समाधानमूलक प्रश्नोत्तर
प्रश्न १. "अव्यवस्थित विकासले विनाश निम्त्याउँछ।" चमेलीको गाउँको कथाका आधारमा यो भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
विशेष गरी पहाडी क्षेत्रमा डोजरले जथाभावी सडक खन्दा निम्तिने वातावरणीय संकटसँग सम्बन्धित।
नमूना उत्तर:
चमेलीको गाउँमा विकास र सुविधाको नाममा जङ्गलको सम्भावित वातावरणीय जोखिम आकलन नगरी सडक निर्माण गरियो। जथाभावी सडक बनाउँदा रुखहरू काटिए, जङ्गल विनाश भयो, र खुला चरिचरनले पहाडको भूबनोट कमजोर बनायो। परिणामस्वरूप, ठूलो पानी पर्दा भीषण पहिरो गयो, जसमा परी ५ जना गाउँलेले ज्यान गुमाए र २२ घर भत्किए। अन्नबाली र खानेपानीको मुहान समेत सखाप भयो।
यसले प्रस्ट पार्छ कि वातावरणीय सन्तुलन र सम्भावित जोखिमको उचित आकलन नगरी गरिने अव्यवस्थित र अविवेकी विकास विकास नभएर विनाशको कारक बन्छ।
प्रश्न २. दिगो विकासमा वातावरणीय र आर्थिक आयामबिच कसरी सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ? विश्लेषण गर्नुहोस्।
आर्थिक वृद्धि पनि हासिल गर्ने र वातावरण पनि नबिगार्ने उपायहरू।
नमूना उत्तर:
आर्थिक आयामले उत्पादन र आम्दानी वृद्धि गरी गरिबी निवारणमा जोड दिन्छ भने वातावरणीय आयामले प्राकृतिक स्रोतको पुन: उपयोग, नवीकरण र पृथ्वीको भारवहन क्षमताको कदर गर्न सिकाउँछ। यी दुवैबिच सन्तुलन मिलाउन:
- कुनै पनि ठूला आयोजना सुरु गर्नुअघि अनिवार्य रूपमा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) गरिनुपर्छ।
- कोइला र डिजेलको सट्टा जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा र वायु ऊर्जा जस्ता हरित र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग गरी उद्योगहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- पर्या-पर्यटन (Eco-tourism) र प्राङ्गारिक (Organic) कृषिलाई प्रवर्धन गरेर पर्यावरण संरक्षण गर्दै आर्थिक आम्दानी बढाउन सकिन्छ।
प्रश्न ३. दिगो विकासको उद्देश्य हासिल गर्न स्थानीय तह र आम नागरिकको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?
समुदाय स्तरमा गरिने साना प्रयास तर ठूला परिवर्तन।
नमूना उत्तर:
दिगो विकास केवल सरकारको नीतिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन, यसमा स्थानीय तह र नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिता हुनुपर्दछ:
- स्थानीय तहको भूमिका: आफ्नो क्षेत्रमा सडक खन्दा इन्जिनियरिङ डिजाइन र भूबनोट अनुकूल खन्ने, जथाभावी वन कटानी नियन्त्रण गर्ने र स्थानीय उपभोक्ता समितिलाई जिम्मेवार बनाउने।
- आम नागरिकको भूमिका: प्लास्टिकजन्य फोहोरको न्यूनीकरण, पानीका मुहानहरूको संरक्षण, खाली जमिन र भिरपाखामा वृक्षरोपण (बाँस, अम्रिसो आदि) गर्ने, र ऊर्जाको अपव्यय नगर्ने। चमेलीको गाउँमा जसरी चरिचरन र जथाभावी रुख कटान बन्द गरियो, त्यस्तै सामूहिक प्रतिबद्धता अपनाउने।
प्रश्न ४. नेपालको संविधान र विद्यमान कानुनमा दिगो विकास र वातावरण संरक्षणसम्बन्धी के-के व्यवस्थाहरू गरिएको छ?
संवैधानिक प्रावधानहरू र वातावरण ऐन सम्बन्धी चर्चा।
नमूना उत्तर:
नेपालले दिगो विकास र वातावरण संरक्षणलाई संस्थागत गर्न निम्न व्यवस्थाहरू गरेको छ:
- स्वच्छ वातावरणको हक (धारा ३०): प्रत्येक नागरिकलाई स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने हक हुनेछ र वातावरणीय प्रदूषण वा ह्रासबाट हुने क्षतिबापत कानुनबमोजिम पीडितले क्षतिपूर्ति पाउनेछ।
- राज्यको नीति (भाग ४, धारा ५१): प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोग सम्बन्धी नीति अन्तर्गत वातावरण र विकासबिच समुचित सन्तुलन मिलाउने नीति अंगीकार गरिएको छ।
- कानुनी व्यवस्था: वातावरण संरक्षण ऐन र नियमावली, ठूला आयोजनाका लागि अनिवार्य वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA), तथा वातावरण संरक्षण कोष र जैविक विविधता संरक्षण कोषको स्थापना।
प्रश्न ५. "प्राकृतिक स्रोत साधनको दोहन गर्दा क्षणिक लाभ भए पनि दूरगामी रूपमा हानि गर्ने रहेछ।" चमेलीको गाउँको यस भोगाइबाट नयाँ पुस्ताले के पाठ सिक्नुपर्दछ?
वर्तमान पुस्ताको लोभ र भविष्यको पुस्तामा पर्ने गम्भीर असर।
नमूना उत्तर:
नयाँ पुस्ताले बुझ्नुपर्ने मुख्य पाठ भनेकै विकास क्षणिक आर्थिक फाइदाका लागि मात्र नभई दीर्घकालीन अस्तित्व र सुरक्षाका लागि हुनुपर्छ भन्ने हो। चमेलीको गाउँमा जथाभावी रुख काटेर सडक बनाउँदा सुरुमा गाउँमा गाडी आयो (क्षणिक लाभ), तर त्यसले निम्त्याएको पहिरोले ५ जनाको ज्यान लियो र सिंगो गाउँ सुकुम्बासी बन्ने अवस्थामा पुग्यो (दीर्घकालीन हानि)।
त्यसैले, नयाँ पुस्ताले प्राकृतिक स्रोत र साधनको बुद्धिमत्तापूर्ण र विवेकशील उपयोग गर्नुपर्छ। विकास र प्रविधिको प्रयोग गर्दा वातावरणलाई क्षति नपुर्याई भावी पुस्ताको हिस्सालाई समेत जोगाउने 'दिगो विकास' को अवधारणालाई व्यावहारिक रूपमा लागू गर्नुपर्छ।
घ) सामुदायिक कार्य तथा अनुगमन तालिका
तपाईंको समुदायमा सञ्चालित कुनै एक विकास आयोजनाको अध्ययन गरी तलको तालिका भर्नुहोस्। यो तालिका अन्तरक्रियात्मक छ, तपाईं आफैं थपघट वा सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ:
| क्र.स. | सुधारका क्षेत्र | गर्नुपर्ने कार्य | कार्यान्वयन गर्ने निकाय | अनुगमन गर्ने निकाय | समयावधि |
|---|---|---|---|---|---|
| १. | नीतिगत पक्षमा सुधार | ||||
| २. | वातावरणीय पक्षमा सुधार | ||||
| ३. | जनसहभागिता निश्चितता | ||||
| ४. | कार्यान्वयन पक्षमा सुधार |