भूमध्य रेखादेखि उत्तर वा दक्षिणतिर कुनै स्थानको कोणीय दूरीलाई अक्षांश भनिन्छ।
अक्षांश रेखाहरू पूर्व-पश्चिम दिशामा तान्यो र समानान्तर हुन्छन्। त्यसैले यिनलाई समानान्तर रेखा पनि भनिन्छ।
भूमध्य रेखा (०°) देखि उत्तर ध्रुव (९०°N) र दक्षिण ध्रुव (९०°S) सम्म मापन गरिन्छ।
अक्षांश र जलवायुबीच गहिरो सम्बन्ध छ:
प्रधान मध्याह्न रेखादेखि पूर्व वा पश्चिमतिर कुनै स्थानको कोणीय दूरीलाई देशान्तर भनिन्छ।
देशान्तर रेखाहरू उत्तर ध्रुवदेखि दक्षिण ध्रुवसम्म जान्छन् र मध्याह्न रेखा भनिन्छ।
| विशेषता | अक्षांश | देशान्तर |
|---|---|---|
| दिशा | पूर्व-पश्चिम | उत्तर-दक्षिण |
| संख्या | १८१ रेखा | ३६० रेखा |
| मापन | भूमध्यदेखि | ग्रिनिचदेखि |
| सीमा | 0° - 90° (N/S) | 0° - 180° (E/W) |
| उपयोग | जलवायु/स्थान | समय/मिति |
नेपालको मानक देशान्तर 86°15'E (काठमाडौंको मध्य बिन्दु) मानिन्छ।
यही देशान्तरका आधारमा नेपाल मानक समय (NST) निर्धारण गरिएको छ।
NST = GMT + 5:45 घन्टा
पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमदेखि पूर्वतर्फ घुर्छ।
२४ घन्टामा ३६०° घुर्छ। यसैले पूर्वी ठाउँमा सूर्योदय पहिले हुन्छ।
वास्तविक समय अनुसार अद्यावधिक
इंग्ल्याण्डको ग्रिनिच भएर गएको ०° मध्याह्न रेखामा आधारित समय। यो विश्वको मानक संदर्भ समय हो।
GMT को आधुनिक रूप। परमाणु घडीमा आधारित। विज्ञान र प्रविधिमा प्रयोग। GMT ≈ UTC (मामूली फरक)
कुनै ठाउँको स्थानीय देशान्तरमा आधारित समय। सूर्य सीधा माथि हुँदा दिनको १२ बजेको मानिन्छ।
एउटा देशका सबै भागमा एकै समय लागू गरिएको समय।
किन चाहियो?
• यातायातमा असुविधा हुन्थ्यो
• सञ्चार समस्या हुन्थ्यो
• व्यापार-व्यवसायमा कठिनाइ हुन्थ्यो
• राष्ट्रिय एकता कमजोर हुन्थ्यो
नेपालको मानक देशान्तर 86°15'E लाई आधार मानेर NST तय गरिन्छ।
86°15' × 4 = 345 मिनेट = 5 घन्टा 45 मिनेट
यसैले GMT + 5:45 = NST
| देश | मानक देशान्तर | GMT अन्तर | क्षेत्रको संख्या |
|---|---|---|---|
| 🇳🇵 नेपाल | 86°15'E | +5:45 | 1 |
| 🇮🇳 भारत | 82°30'E | +5:30 | 1 |
| 🇬🇧 बेलायत | 0° | 0 (GMT) | 1 |
| 🇺🇸 अमेरिका | 75°W–120°W | -5 देखि -8 | 4+ |
| 🇨🇳 चीन | 120°E | +8 | 1 (सम्पूर्ण) |
| 🇯🇵 जापान | 135°E | +9 | 1 |
१८०° देशान्तरमा अवस्थित यो रेखा अन्तर्राष्ट्रिय मिति रेखा हो।
• पूर्वतर्फ पार गर्दा: एक दिन घट्छ (पछाडि जान्छ)
• पश्चिमतर्फ पार गर्दा: एक दिन बढ्छ (अगाडि जान्छ)
यो रेखा ठाडो नभई टेढाटेढी छ। कारण: केही देशहरूमा एकै तरफ रहनका लागि।
हवाईजहाजले मिति रेखा पार गर्दा पाइलटले लग-बुकमा मिति परिवर्तन दर्ता गर्छन्।
देशको नाम र GMT अन्तर मिलाउनुस्:
तलका रेखाहरूलाई सही वर्गमा राख्नुस्:
अक्षांश र देशान्तर लेखेर शहर अनुमान गर्नुस्:
GMT समय दिनुस् र NST निकाल्नुस्:
हल:
टोकियो: GMT+9, नेपाल: GMT+5:45
फरक = 9:00 - 5:45 = 3 घन्टा 15 मिनेट
नेपाल बिहान 12:00 = जापान दिउँसो 3:15
हल:
प्रस्थान: सोमबार ११:०० GMT
उड्दा: ८ घन्टा
GMT अनुसार आगमन: ११:०० + ८:०० = १९:०० GMT
NST = GMT + 5:45 = 19:00 + 5:45 = 00:45 (मंगलबार)
हल:
देशान्तर फरक = 88° - 80° = 8°
समय फरक = 8° × 4 = 32 मिनेट
इलाम पूर्वमा भएकाले यहाँ पहिले सूर्योदय हुन्छ।
हल:
फरक = 120° - 75° = 45°
= 45 × 4 = 180 मिनेट = 3 घन्टा
न्यूयोर्क पूर्वमा छ, त्यसैले अगाडि छ।
हल:
फिजी → टोकियो = पश्चिमतर्फ पार (W→E ढाँचा नभई E तर्फ जाँदा)
मिति रेखा पश्चिमतर्फ (E→W) पार गर्दा एक दिन बढ्छ।
शनिबार + 1 = आइतबार
हल:
हल:
86°15' = 86 + 15/60 = 86.25°
समय = 86.25° × 4 = 345 मिनेट
= 5 घन्टा 45 मिनेट
नेपाल समय = 12:00 + 5:45 = 17:45 (साँझ 5:45)